Mensaxe do Papa para a Xornada Mundial da Paz 2026: «¡Abrámonos á paz!»

Pouco antes de ser arrestado, nun momento de gran intimidade, Xesús dixo aos que estaban con El: «Déixolles a paz, doulles a miña paz, pero non como a dá o mundo». E inmediatamente agrega: «Non se inquieten nin teman!» (Xn 14,27). A turbación e o temor podían referirse, certamente, á violencia que pronto se abatería sobre El. Máis profundamente, os Evanxeos non esconden que o que desconcertou os discípulos foi a súa resposta non violenta; un camiño ao que todos, empezando por Pedro, opuxéronse, pero no cal o Mestre pediu que o seguisen ata o final. O camiño de Xesús segue sendo motivo de turbación e de temor. E El repite con firmeza a quen quixese defendelo: «Envaiña a túa espada» (Xn 18,11; cf. Mt 26,52). A paz de Xesús resucitado é desarmada, porque desarmada foi a súa loita, dentro de circunstancias históricas, políticas e sociais precisas. Os cristiáns, xuntos, deben facerse profeticamente testemuñas desta novidade, lembrando as traxedias das que tantas veces se fixeron cómplices. A gran parábola do xuízo universal convida a todos os cristiáns a actuar con misericordia, sendo conscientes diso (cf. Mt 25,31-46). E, ao facelo, atoparán ao seu lado irmáns e irmás que, por distintos camiños, souberon escoitar a dor allea e liberáronse interiormente do engano da violencia.

Aínda que hoxe non son poucas as persoas de corazón disposto á paz, un gran sentimento de impotencia invádeas ante o curso dos acontecementos, cada vez máis incerto. Xa santo Agostiño, en efecto, sinalaba un paradoxo particular: «É máis difícil loar a paz que posuíla. En efecto, se queremos encomiala, desexamos as forzas para iso, buscamos os pensamentos e pesamos as palabras; pola contra, se queremos posuíla, témola e posuímos sen traballo ningún».

[3] Cando tratamos a paz como un ideal afastado, terminamos por non considerar escandaloso que se lle negue, e mesmo que se faga a guerra para alcanzala. Parecese que faltan as ideas xustas, as frases sopesadas, a capacidade de dicir que a paz está preto. Se a paz non é unha realidade experimentada, para custodiar e cultivar, a agresividade difúndese na vida doméstica e na vida pública. Na relación entre cidadáns e gobernantes chégase a considerar unha culpa o feito de que non se nos prepare o suficiente para a guerra, para reaccionar aos ataques, para responder as agresións. Moito máis alá do principio de lexítima defensa, no plano político dita lóxica de oposición é o dato máis actual nunha desestabilización planetaria que vai asumindo cada día maior dramatismo e imprevisibilidade. Non é casual que os repetidos chamamentos a incrementar o gasto militar e as decisións que isto conleva sexan presentados por moitos gobernantes coa xustificación do perigo respecto aos outros. En efecto, a forza disuasiva do poder e, en particular, da disuasión nuclear, encarnan a irracionalidade dunha relación entre pobos baseada non no dereito, a xustiza e a confianza, senón no medo e no dominio da forza. «A consecuencia —como xa escribía san Xoán XXIII acerca do seu tempo— é clara: os pobos viven baixo un perpetuo temor, coma se lles estivese ameazando unha tempestade que en calquera momento pode desencadearse con ímpeto horrible. Non lles falta razón, porque as armas son un feito. E aínda que parece dificilmente crible que haxa homes con suficiente ousadía para tomar sobre si a responsabilidade das mortes e da asoladora destrución que carrexaría unha guerra, resulta innegable, en cambio, que un feito calquera imprevisible pode de improviso e inesperadamente provocar o incendio bélico».

[4] Pois ben, no curso do 2024 os gastos militares a nivel mundial aumentaron un 9,4% respecto ao ano anterior, confirmando a tendencia ininterrompida desde hai dez anos e alcanzando a cifra de 2.718 billóns de dólares, é dicir, o 2,5% do PIB mundial. [5] Aínda por riba, hoxe parece que se queira responder aos novos desafíos, non só co enorme esforzo económico para o rearmamento, senón tamén cun reaxuste das políticas educativas; no canto dunha cultura da memoria, que preserve a conciencia madurada no século XX e non esqueza aos seus millóns de vítimas, promóvense campañas de comunicación e programas educativos, en escolas e universidades, así como nos medios de comunicación, que difunden a percepción de ameazas e transmiten unha noción meramente armada de defensa e de seguridade.

Con todo, «o verdadeiro amante da paz ama tamén os inimigos dela». [6] Así recomendaba santo Agostiño que non se destruísen as pontes nin se insistise no rexistro do reproche, preferindo o camiño da escoita e, en canto sexa posible, o encontro coas razóns dos demais. Nai sesenta anos, o Concilio Vaticano II concluíase coa conciencia dun diálogo urxente entre a Igrexa e o mundo contemporáneo. En particular, a Constitución Gaudium et spes centraba a atención na evolución da práctica bélica: «O risco característico da guerra contemporánea está en que dá ocasión aos que posúen as recentes armas científicas para cometer tales delitos e con certa inexorable conexión pode empuxar as vontades humanas a determinacións verdadeiramente horribles. Para que isto xamais suceda no futuro, os bispos de toda a terra reunidos aquí piden con insistencia a todos, principalmente aos xefes de Estado e aos altos xefes do exército, que consideren incesantemente tan gran responsabilidade ante Deus e ante toda a humanidade».

[7] Ao reiterar o chamamento dos Padres conciliares e estimando a vía do diálogo como a máis eficaz a todos os niveis, constatamos como o ulterior avance tecnolóxico e a aplicación en ámbito militar das intelixencias artificiais teñan radicalizado a traxedia dos conflitos armados. Mesmo se vai delineando un proceso de non responsabilidade dos líderes políticos e militares, con motivo do crecente “delegar” ás máquinas decisións que afectan a vida e a morte de persoas humanas. É unha espiral destrutiva, sen precedentes, do humanismo xurídico e filosófico sobre o cal se apoia e desde o que se protexe calquera civilización. É necesario denunciar as enormes concentracións de intereses económicos e financeiros privados que van empuxando os estados nesta dirección; pero isto non basta, se ao mesmo tempo non se fomenta o espertar das conciencias e do pensamento crítico. A Encíclica Fratelli tutti presenta a san Francisco de Asís como exemplo deste espertar: «Naquel mundo infestado de torres de vixilancia e de murallas protectoras, as cidades vivían guerras sanguentas entre familias poderosas, ao mesmo tempo que crecían as zonas miserables das periferias excluídas. Alí Francisco acolleu a verdadeira paz no seu interior, liberouse de todo desexo de dominio sobre os demais, fíxose un dos últimos e buscou vivir en harmonía con todos». [8] É unha historia que quere continuar en nós, e que require que unamos esforzos para contribuír reciprocamente a unha paz desarmante, unha paz que nace da apertura e da humildade evanxélica.

A bondade é desarmante. Quizais por iso Deus fíxose neno. O misterio da Encarnación, que ten o seu punto de maior abaixamento no descenso aos infernos, comeza no ventre dunha nova nai e maniféstase no presebe de Belén. «Paz na terra» cantan os anxos, anunciando a presenza dun Deus sen defensas, do que a humanidade pode descubrirse amada só coidándoo (cf. Lc 2,13-14). Nada ten a capacidade de cambiarnos tanto como un fillo. E quizá é precisamente o pensar nos nosos fillos, nos nenos e tamén nos que son fráxiles coma eles, o que nos conmove profundamente (cf. Feit 2,37). A este respecto, o meu venerado Predecesor escribía que «a fraxilidade humana ten o poder de facernos máis lúcidos respecto ao que permanece ou ao que pasa, ao que dá vida e ao que provoca morte. Quizais por iso tendemos con frecuencia a negar os límites e a evadir as persoas fráxiles e feridas, que teñen o poder de cuestionar a dirección que tomamos, como individuos e como comunidade».

[9] San Xoán XXIII introduciu por primeira vez a perspectiva dun desarmamento integral, que só pode afirmarse mediante a renovación do corazón e da intelixencia. Así escribía en Pacem in terris: «Todos deben, con todo, convencerse que nin o cesamento na carreira de armamentos, nin a redución das armas, nin, o que é fundamental, o desarmamento xeral son posibles se este desarmamento non é absolutamente completo e chega ata as mesmas conciencias; é dicir, se non se esforzan todos por colaborar cordial e sinceramente en eliminar dos corazóns o temor e a angustiosa perspectiva da guerra. Isto, á súa vez, require que esa norma suprema que hoxe se segue para manter a paz substitúase por outra completamente distinta, en virtude da cal se recoñeza que unha paz internacional verdadeira e constante non pode apoiarse no equilibrio das forzas militares, senón unicamente na confianza recíproca. Confiámonos que é este un obxectivo alcanzable. Trátase, en efecto, dunha esixencia que non só está ditada polas normas da recta razón, senón que ademais é en si mesma desexable en grao sumo e extraordinariamente fecunda en bens».

[10] Un servizo fundamental que as relixións deben prestar á humanidade que sofre é vixiar o crecente intento de transformar incluso os pensamentos e as palabras en armas. As grandes tradicións espirituais, así como o recto uso da razón, lévannos a ir máis aló dos lazos de sangue ou étnicos, máis aló das fraternidades que só recoñecen ao que é semellante e rexeitan ao que é diferente. Hoxe vemos como isto non se dá por suposto. Lamentablemente, forma cada vez máis parte do panorama contemporáneo arrastrar as palabras da fe ao combate político, bendicir o nacionalismo e xustificar relixiosamente a violencia e a loita armada. Os crentes deben desmentir activamente, sobre todo coa vida, esas formas de blasfemia que ignoran o Santo Nome de Deus. Por iso, xunto coa acción, é cada vez máis necesario cultivar a oración, a espiritualidade, o diálogo ecuménico e interrelixioso como vías de paz e linguaxes do encontro entre tradicións e culturas. En todo o mundo é desexable «que cada comunidade convértase nunha “casa de paz”, onde aprendamos a desactivar a hostilidade mediante o diálogo, onde se practique a xustiza e presérvese o perdón». [11] Hoxe máis que nunca, en efecto, é necesario mostrar que a paz non é unha utopía, mediante unha creatividade pastoral atenta e xenerativa.

Por outra banda, isto non debe distraer a atención de todos sobre a importancia que ten a dimensión política. Quen está chamados a responsabilidades públicas nas sedes máis altas e cualificadas, procuren que «se examine a fondo a maneira de lograr que as relacións internacionais se axusten en todo o mundo a un equilibrio máis humano, ou sexa a un equilibrio fundado na confianza recíproca, a sinceridade nos pactos e o cumprimento das condicións acordadas. Examínese o problema en toda a súa amplitude, de forma que poida lograrse un punto de arranque sólido para iniciar unha serie de tratados amigables, firmes e fecundos». [12] É o camiño desarmante da diplomacia, da mediación, do dereito internacional, tristemente desmentido polas cada vez máis frecuentes violacións de acordos alcanzados con gran esforzo, nun contexto que requiriría non a deslexitimación, senón máis ben o reforzamento das institucións supranacionais.

Hoxe, a xustiza e a dignidade humana están máis expostas que nunca aos desequilibrios de poder entre os máis fortes. Como habitar un tempo de desestabilización e de conflitos liberándose do mal? É necesario motivar e soster toda iniciativa espiritual, cultural e política que manteña viva a esperanza, contrarrestando a difusión de actitudes fatalistas «coma se as dinámicas que a producen procedesen de forzas anónimas e impersonales ou de estruturas independentes da vontade humana». [13] Porque, de feito, «a mellor maneira de dominar e de avanzar sen límites é sementar a desesperanza e suscitar a desconfianza constante, aínda disfrazada detrás da defensa dalgúns valores», [14] a esta estratexia hai que opoñer o desenvolvemento de sociedades civís conscientes, de formas de asociacionismo responsable, de experiencias de participación non violenta, de prácticas de xustiza reparadora a pequena e gran escala. Xa o sinalaba con claridade León XIII na Encíclica Rerum novarum: «A recoñecida curtidade das forzas humanas aconsella e impele ao home para buscarse o apoio dos demais. Das Sagradas Escrituras é esta sentenza: “É mellor que estean dous que un só; terán a vantaxe da unión. Se un cae, será levantado polo outro. Ai do que está só, pois, se cae, non terá quen o levante!” ( Qo 4,9-10). E tamén estoutra: “O irmán, axudado polo seu irmán, é como unha cidade fortificada” ( Pr 18,19)». [15]

Que este sexa un froito de o Xubileu da Esperanza, que impulsou a millóns de seres humanos a redescubrirse peregrinos e a comezar en si mesmos ese desarmamento do corazón, da mente e da vida ao que Deus non tardará en responder cumprindo as súas promesas: «El será xuíz entre as nacións e árbitro de pobos numerosos. Coas súas espadas forxarán arados e podas coas súas lanzas. Non levantará a espada unha nación contra outra nin se adestrarán máis para a guerra. Ven, casa de Xacob, e camiñemos á luz do Señor!» (Is 2,4-5).